Najlepsze darmowe programy na Linux cz. 1. Monitorowanie GPU, czyszczenie pamięci, obsługa słuchawek, muzyka i inne

W skali globalnej z Linuksa korzysta około 3 – 4% użytkowników komputerów osobistych, łączących się z Internetem. Nawet jeśli statystyki ograniczymy tylko do Polski, to sytuacja wciąż wygląda bardzo podobnie. Gdyby to było klasyczne głosowanie, to 3% wszystkich głosów oznaczałoby całkowity margines, na którym nikt by się nie skupiał. Jednak w przypadku systemu Linux jest trochę inaczej. Z jednej strony dlatego, że coraz więcej firm widzi w Linuksie bazę dla komputerów i konsol gamingowych, a z drugiej strony spora grupa osób zaczyna być rozczarowana zmianami w systemie Windows, więc Linux jest dla nich całkowicie darmową i coraz ciekawszą alternatywą, którą mogą sami sobie zainstalować na swoim PC i wypróbować. A co zrobić po instalacji i wstępnej konfiguracji? Najlepiej poszukać przydatnych programów, których jest w tym przypadku mnóstwo. Zapraszam do pierwszej części zestawienia najlepszych darmowych programów dla Linux.

Autor: Tomasz Duda

Linux to mój ulubiony system, używam go od około 25 lat i jestem zachwycony tym, jak ogromne postępy zrobił przez ćwierć wieku. Pomimo skromnych statystyk, patrzę na ten system optymistycznie i mam wrażenie, że GNU/Linux najlepsze lata ma dopiero przed sobą, choćby dlatego, że zaczyna się coraz lepiej rozwijać w dziedzinie gamingu. Przykładem może być SteamOS, który w praktyce jest Linuksem i można go mieć nie tylko na PC, ale też na konsolach typu handheld (np. Steam Deck czy Lenovo Legion Go S). Takie dystrybucje jak Nobara, Garuda, Bazzite i inne, można zainstalować na dowolnym pececie, a często zwierają one podstawowe narzędzia ułatwiające instalację i sprawne granie. I to mi się podoba, bo nie da się ukryć, że gaming ma potężny wpływ na rozwój zarówno sprzętu, jak i oprogramowania. Rzecz jasna nie można też zapominać o tym, że praktycznie cały Internet „stoi” na serwerach z zainstalowanym systemem Linux, ale to zestawienie kierowane jest do użytkowników domowych, więc w zaawansowane kwestie serwerowe nie będę wchodził.

Osiem darmowych aplikacji dla systemu Linux, które mogą okazać się przydatne w różnych sytuacjach. Monitorowanie GPU, usuwanie śmieci, optymalizacja systemu, kontrolowanie programów Flatpak, odtwarzacz muzyczny w terminalu, narzędzie do nagrywania wideo z ekranu, obsługa słuchawek Samsung na Linuksie oraz prognoza pogody, również w terminalu.

Linutil to darmowe, otwarte narzędzie do optymalizacji, czyszczenia i konfiguracji systemu Linux

Oczywiście Linux ma wiele odmian i panuje w nim w praktycznie nieograniczona swoboda, co m.in. oznacza, że metod pobierania i instalacji narzędzi na Linuksie jest wiele. Można ich szukać we wbudowanym centrum oprogramowania, pobierać w postaci pakietów do instalacji albo w postaci plików, których wcale nie trzeba instalować (po prostu klikasz i aplikacja się uruchamia), można też kompilować od zera, pobierać z przeróżnych repozytoriów, przez terminal albo graficznie, w konkretnym środowisku itd. itp. Dlatego pragnę podkreślić, że niniejszy artykuł jest wyłącznie zestawieniem polecanych, darmowych programów i nie będę w nim opisywał różnych metod instalacji. Wyszłaby z tego spora dokumentacja, tym bardziej że na różnych dystrybucjach GNU/Linux preferowane mogą być inne metody.

Ważna informacja: na PurePC od dłuższego czasu publikowane są zestawienia najlepszych darmowych programów na Windows. W większości jest to oprogramowanie o otwartym źródle, które znajduję głównie w znanym serwisie GitHub. Realia są takie, że część programistów tworzy aplikacje na kilka systemów operacyjnych jednocześnie, więc niemal na pewno zdarzy się, że w zestawieniu programów na Linux umieszczę część tych samych, darmowych narzędzi, które były już wcześniej polecane na Windows. Powód: osoby korzystające z Linuksa nie koniecznie chcą zaglądać do treści przeznaczonych dla Windowsa. Postaram się jednak, aby pojawiały się też programy pisane tylko pod Linux. Zaczynamy!

LACT - monitorowanie i podkręcanie GPU na systemie Linux

Narzędzie LACT znalazłem na GitHubie i uznałem, że może być przydatne osobom, które mają zamiar wykorzystywać pełnię możliwości GPU w komputerze, nie tylko do grania, ale też do pracy (np. renderowania grafiki lub wideo). Aplikacja jest całkowicie darmowa, wolna i ma otwarte źródło, a jej funkcjonalność jest całkiem spora. Po pierwsze: wyświetla szczegółowe informacje na temat układu graficznego, w tym komponenty GPU IP, informacje o cache, wspierane funkcje oraz rozszerzenia API Vulkan. Po drugie: prezentuje dane na temat temperatur oraz wentylatorów. Po trzecie: pozwala aktywować oddzielne okno z wykresami pokazującymi m.in. użycie GPU, zmiany taktowania GPU, temperatury, pobór energii (ogólny, GFX, SoC), wielkość VRAM, zużycie VRAM, napięcie na GPU oraz mostku północnym i itp.

Powyższe dane oczywiście są aktualizowane na bieżąco (użytkownik może określić czas odświeżania), a po kliknięciu przycisku „i”, przy każdym z wykresów oddzielnie, można dodatkowo wyświetlić wartości szczytowe i średnie (procenty, stopnie Celsjusza, waty, mV, MHz). Ponadto dane można wyeksportować do postaci pliku CSV. Standardowo widoczne są cztery wykresy, na które można nakładać wiele danych jednocześnie, ale bez problemu da się dodać więcej pól wykresów i na każdym z nich wyświetlić tylko jeden rodzaj danych. Kolejną, czwartą zaletą, jest możliwość kontrolowania częstotliwości GPU i VRAM. Bez problemu włączysz najwyższe możliwe zegary albo najniższe, ewentualnie jest też opcja ręcznego ustalania wartości. Program LACT pozwala też wykonać tzw. „VBIOS dump”, czyli zapisu aktualnego BIOSu układu wideo, do postaci pliku. Słowem: świetna aplikacja, która działa tylko na systemie Linux.

BleachBit – czyszczenie pamięci komputera z Linuksem

Drugim darmowym programem na Linuksa, który chcę polecić, jest BleachBit. Ma on dwie podstawowe funkcje. Po pierwsze: pozwala szybko usunąć pliki tymczasowe oraz śmieci pozostawione przez system i programy, które są w nim zainstalowane. Rzecz jasna obejmuje to np. przeglądarki internetowe, które potrafią zgromadzić wiele gigabajtów danych, ale BleachBit jest w stanie wykonać głębsze skanowanie i usunąć mniej oczywiste pliki, takie jak np. kopie zapasowe, pliki wymiany VIM, zawartość ukrytego folderu „.angular” albo katalogu „node_modules”. Może to być też zwykły cache systemowy, kosz, miniatury czy schowek. Ważne są też funkcje pomagające w zachowaniu prywatności. Użytkownik może skorzystać z „niszczarki” do plików oraz całych folderów. Da się także bezpiecznie wyczyścić (nadpisać) pustą przestrzeń w pamięci masowej. Na tym jednak nie koniec.

Program pozwala skorzystać z interesującej funkcji Make Chaff. Nazwa ta nawiązuje do starego wojskowego terminu chaff, odnoszącego się do metalicznych pasków wyrzucanych przez samoloty w celu zmylenia radarów. W BleachBit idea jest podobna: narzędzie stara się ukryć w morzu „szumu informacyjnego” dane, które mogłyby zainteresować kogoś, kto w niepowołany sposób dobierze się do komputera. Choćby po to, by opóźnić i utrudnić śledczą analizę dysku oraz zwiększyć objętość danych, które trzeba przejrzeć podczas próby odzyskania plików. BleachBit przy użyciu łańcuchów Markowa generuje w tym celu tysiące plików, zawierających tekst do złudzenia przypominający naturalne wiadomości, dokumenty lub notatki. Nie są to losowe znaki ani puste pliki. Oczywiście metoda ta jest tylko półśrodkiem, ponieważ znacznie lepsze i skuteczniejsze jest po prostu szyfrowanie dysku, ale może to być stosowane, jako dodatkowa próba zmylenia.

Stacer – optymalizacja, czyszczenie i monitorowanie systemu Linux

W zestawieniach najlepszych programów zazwyczaj staram się nie umieszczać narzędzi oczywistych i pojawiających się w niemal każdym innym artykule tego typu. Moim celem jest znajdowanie oprogramowania, o którym sporo typowych osób nie słyszało, a które jest bardzo przydatne w konkretnych sytuacjach. Dla aplikacji Stacer zrobię jednak wyjątek, ponieważ jest ona po prostu przydatna i polecana zwłaszcza osobom rozpoczynającym przygodę z Linuksem. Jest to w zasadzie wielofunkcyjny kombajn, służący do optymalizacji i czyszczenia. Wyświetla podstawowe informacje o systemie, pozwala łatwo kontrolować, które aplikacje włączają się podczas startu systemu, które usługi są włączone oraz przeglądać i w razie potrzeby wyłączać aktywne procesy.

Nie ma też problemu, by w programie Stacer usuwać gigabajty śmieci, które po z pewnością pojawią się w systemie po pewnym czasie, wyszukiwać pliki w katalogach, odinstalowywać zbędne pakiety (aplikacje, funkcje, czcionki itp.), monitorować zasoby komputera (CPU, pamięć, sieć), a nawet włączyć funkcję ostrzegania, gdy wykorzystany jest ustalony przez użytkownika procent procesora, pamięci RAM czy dysku. W razie potrzeby Stacer może uruchamiać się wraz ze startem systemu.

RMPC – ultra konfigurowalny, odtwarzacz muzyki z tekstowym interfejsem, w terminalu

RMPC (Rusty Music Player Client) to jeden z najlepszych odtwarzaczy muzycznych z interfejsem tekstowym (TUI). Dokładniej rzecz ujmując, jest to frontend dla odtwarzacza Music Player Daemon, pozwalający zarządzać biblioteką, playlistami i bieżącym odtwarzaniem. Idealny dla osób, które większość rzeczy robią w terminalu (terminal-first workflow) i do obsługi systemu używają niemal wyłącznie samej klawiatury. Są tutaj proste skróty klawiszowe, np. „p” – play (odtwarzanie), „s” – stop, „<” poprzedni utwór, „>” - następny utwór, „f” – forward (przewijanie do przodu), „b” – backward (przewijanie do tyłu) itd. Jest ich jednak na tyle dużo, że na początku przydaje się wydrukować pełną listę i trzymać ja pod ręką, na biurku. Oczywiście skróty można zmienić. Jeśli korzystasz z "kafelkowego menedżera okien" (tiling window manager), to RMPC będzie dla Ciebie doskonałym wyborem. Nie ma jednak problemu z instalacją i używaniem go także na klasycznych pulpitach. Zalecam jednak uruchamianie go w terminalu Kitty, bo masz od razu wsparcie dla protokołu obrazków Kitty, dzięki czemu w tym tekstowym interfejsie możesz wyświetlać wysokiej jakości okładki albumów.

Zasadniczo RMPC spisuje się najlepiej, jeśli masz dużą, ale dobrze poukładaną bibliotekę plików muzycznych. Jeśli faktycznie wszystkie nazwy wykonawców, albumów, utworów muzycznych i zawarte w plikach okładki są prawidłowe, to RMPC da mnóstwo frajdy. Tym bardziej, że tego typu interfejs zapewnia dosłownie błyskawiczne działanie i natychmiastowe reakcje, nawet na starszych komputerach. Co ciekawe część rzeczy w interfejsie da się też wyklikać myszką, jeśli jest taka potrzeba. Potężną zaletą jest również niemal nieograniczona możliwość dopasowania interfejsu do własnych potrzeb, ale nawet podstawowy wygląd jest całkiem niezły. Wypada jednak przyznać, że RMPC nie jest raczej dla początkujących. RMPC poprzez Music Player Daemon obsługuje tyle typów plików muzycznych, na ile pozwalają mu obecne w systemie Linux biblioteki dekodujące.

Warehouse – proste narzędzie do kontroli programów Flatpak

Jeśli używasz programów w postaci Flatpak, to może Ci się przydać dodatkowa aplikacja o nazwie Warehouse. Najpierw jednak parę zdań wstępu i wyjaśnienia. Flatpak działa prawie wszędzie, bez konieczności martwienia się o wersje bibliotek systemowych, bo każdy program niejako zabiera zależności ze sobą. Zaletą jest też to, że możesz używać wielu wersji programu jednocześnie, np. starszej i stabilnej, plus oddzielnie zupełnie niezależnie najnowszej wersji beta. Ponadto każdy program działa w izolacji (sandboxing), co przekłada się na mniejszą szansę, że apka będzie miała negatywny wpływ na resztę systemu, a to z kolei zwiększa bezpieczeństwo. Jeśli jesteś początkującym użytkownikiem systemu Linux, to pobieranie i instalowanie programów w postaci Flatpak może być sensownym pomysłem. 

Sama aplikacja Warehouse też występuje w postaci Flatpak i służy do prostego, podstawowego zarządzania innymi Flatpakami w systemie, a także pozwala doinstalować „sklep”, z którego możesz pobierać kolejne pakiety tego typu. Oprócz wyświetlania wielu szczegółowych informacji, pozwala jednym kliknięciem wyłączyć aktualizacje dla danej paczki, zmienić wersję oprogramowania, wyczyścić dane programu (ciekawa funkcja, bo można pozbyć się śmieci), a także odinstalować, zainstalować ponownie lub wyszukać nowy program na Flathub. Jeśli ktoś chciałby zachować aktualny stan aplikacji, to za pomocą Warehouse może też stworzyć Snapshot (coś w stylu kopii zapasowej).

Galaxy Buds Client – aplikacja do obsługi słuchawek Samsung na komputerze z Linuksem

Darmową, wolną, otwartą aplikację Galaxy Buds Client opisywałem już w oddzielnym poradniku, ale chcę ją wyróżnić ponownie w zestawieniu najlepszych aplikacji na Linux. Powód jest prosty: sporo osób używa smartfonów Samsung, a wraz z nimi dousznych / dokanałowych słuchawek bezprzewodowych tego producenta (Galaxy Buds). Dobrym pomysłem jest więc używanie ich również z laptopem lub komputerem stacjonarnym, bez ograniczeń odnośnie funkcjonalności. Do tego najlepszy jest właśnie program Galaxy Buds Client, a powodów jest przynajmniej kilka. Po pierwsze: oferuje więcej opcji trybu przezroczystego, niż oryginalna aplikacja od Samsunga (działająca zresztą tylko na Windows, a nie na Linux). Można np. jeszcze bardziej zwiększać głośność dźwięku otoczenia i kontrolować jego brzmienie.

Jest też pełna kontrola nad funkcjami dotykowymi (w tym blokada dotyku), można włączyć poprawianie (wyostrzanie) dźwięku podczas rozmów głosowych, zarządzać automatycznym pauzowaniem i odtwarzaniem, wykonywać testy czujników w słuchawkach, aktualizować firmware, przełączać się między różnymi modelami Galaxy Buds, jeśli użytkownik ma ich kilka, a w interfejsie wyświetlają się nawet temperatury wykryte przez sensory w słuchawkach, z dokładnością do 0,1 stopnia Celsjusza. A najlepsze jest to, że wymienione powyżej rzeczy, to niewielka część funkcjonalności tego oprogramowania funkcjonalności. Jeśli masz słuchawki Galaxy Buds, to zdecydowanie polecam Ci apkę Galaxy Buds Client.

Kooha - małe narzędzie do nagrywania ekranu

Interfejs główny aplikacji Kooha ma postać małego okienka z kilkoma przyciskami. Można tutaj wybrać nagrywanie całego ekranu lub tylko zaznaczonej przez użytkownika części. Da się też od razu aktywować lub wyłączyć rejestrowanie dźwięków w systemie, mikrofonu (oddzielnie) oraz kursora myszy. Po wejściu w ustawienia wybierzesz opóźnienie nagrywania, w sekundach, domyślny folder zapisu plików wideo, format wideo (WebM, MP4, Matroska, GIF) oraz płynność (np. 30 lub 60 kl/s, ale inne wartości też są dostępne). Na końcu klikasz przycisk Record i nagrywanie się rozpoczyna.

Postęp jest widoczny w małym okienku głównym. Można też kliknąć ikonę na pasku systemowym by szybko wyłączyć nagrywanie, ale nie jest to konieczne, bo aplikacja wspiera skróty klawiszowe. Np. Ctrl + R (recording / nagrywanie), Ctrl + C (cancel / zatrzymywanie), Ctrl + M (włączanie / wyłączanie mikrofonu) itp. Kooha to proste narzędzie do rejestrowania ekranu, ale to właśnie jest jego zaleta, bo nie każda osoba szuka kombajnu w stylu OBS Studio. Niektórzy chcą po prostu włączyć program, kliknąć „nagrywaj“ i mieć to z głowy. Kooha jest bardzo lekka i działa szybko, również na słabszych komputerach.

Szybka prognoza pogody w terminalu

Na koniec zostawiłem mały bonus, który może nie jest typową aplikacją, ale wciąż jest maleńkim, błyskawicznie działającym, darmowym narzędziem, które po prostu się przydaje. Chodzi o szybkie wyświetlanie prognozy pogody, w bardzo czytelnej i atrakcyjnej postaci tekstowej, bezpośrednio w terminalu. Wszystko co należy zrobić, to po prostu wpisać bardzo krótką komendę: curl wttr.in/tutajnazwamiejscowosci, czyli np. curl wttr.in/poznan albo curl wttr.in/swornegacie i na końcu wciskasz Enter.

Rezultat jest taki, jak na przedstawionych zrzutach ekranowych. Dane wyświetlają się natychmiast i żadna aplikacja, oprócz terminalu, nie obciąża dodatkowo komputera. Świetna, minimalistyczna funkcja, idealna nie tylko dla osób korzystających z „kafelkowego“ menedżera okiem, ale w zasadzie dla każdego, bo prognozę masz zawsze pod ręką. W terminalu garść poprzednich komend się zapamiętuje, więc nawet nie trzeba tego zawsze wpisywać ręcznie.