Najlepsze darmowe programy na Linux cz. 3. Monitorowanie zasobów, czyszczenie systemu, pobieranie wideo z YT i inne

Zestawienie darmowych programów na Linux powoli się rozkręca i nadeszła pora na trzecią jego odsłonę. Jak zwykle starałem się wybrać oprogramowanie otwarte, całkowicie bezpłatne i pozbawione reklam, pomijając jednak najbardziej oczywiste aplikacje, które polecane są przez wszystkich. Moim celem jest wyróżnienie narzędzi dobrych, ale jednocześnie mniej znanych. Nie oznacza to jednak, że są nieprzydatne – wręcz przeciwnie. Wśród nich kryją się czasami prawdziwe perełki, które mogą z powodzeniem zastąpić komercyjne, płatne oprogramowanie. System Linux zaczyna być dostrzegany, przez coraz większą liczbę osób, zwłaszcza graczy, a im większa liczba użytkowników, tym większe zapotrzebowanie na dobre, darmowe programy. Zapraszam!

Autor: Tomasz Duda

Dlaczego tak bardzo lubię system Linux oraz nierozłącznie powiązane z nim oprogramowanie z otwartym źródłem? Jednym z głównych powodów jest to, że mam serdecznie dosyć postępującej komercjalizacji. Subskrypcje trzeba teraz płacić za niemal wszystko: gry, programy, usługi w chmurze (w tym VPN), korzystanie z AI, "darmowe" dostawy online, książki, audiobooki, muzykę, filmy, a nawet aktywację funkcji w samochodzie, które już tam są, ale zostały programowo zablokowane. Na tym jednak nie koniec, bo komercjalizacja obejmuje też handel danymi użytkowników oraz powszechne wyświetlanie reklam, gdzie tylko się da. Telemetria, zbieranie prywatnych danych, profilowanie i sprzedaż tych informacji stosowana jest praktycznie cały Big Tech. Dlatego mam ogromny szacunek dla programistów open source, osób zaangażowanych w rozwój Linuksa. Są to często ludzie, którzy z własnej woli publikują efekty swojej ciężkiej i długiej pracy za darmo oraz nie widzą problemu w tym, aby inne osoby korzystały z tego wysiłku, modyfikowały kod i publikowały go pod własnym nazwiskiem. Drobną część takich programów chcę zaprezentować w trzecim zestawieniu najlepszych darmowych narzędzi dla systemu Linux.

Siedem użytecznych narzędzi dla systemu Linux, z które nie zapłacisz ani grosza. Wszystkie pochodzą z GitHub, mają otwarte źródło i możesz korzystać z nich swobodnie. 

Nuclear Music Player: muzyka online za darmo z różnych źródeł w jednym odtwarzaczu, bez reklam

Linux przez dekady był systemem niszowym wśród użytkowników domowych, ale w ostatnich kilku latach zaczyna się to zmieniać na lepsze. Dlaczego? Jednym z głównych powodów jest coraz lepsze dostosowanie tego systemu do uruchamiania gier, a także rozwój przenośnych konsol typu handheld oraz komputerów typu Steam Machine. Nie jest tajemnicą to, że gdy coś zaczyna być popularne wśród graczy, to ma szansę na dość szybki globalny sukces. Do statystyk Windowsa wciąż jest daleko, bo używa go ponad 70% osób w skali świata, na drugim miejscu jest macOS / OS X, który ma łącznie około 20%, Linux w dobrym miesiącu ma około 7,5%, a Chrome OS 1,5%. Kolejnym ważnym powodem, dla którego ludzie zaczynają przychylniej patrzeć na Linuksa, jest łatwość korzystania. Pewnie, że wymaga on trochę przyzwyczajenia, ale są dystrybucje tworzone z myślą o osobach początkujących i przesiadających się z Windowsa, m.in. Zorin OS albo choćby klasyczny Ubuntu, lub Linux Mint.  Po trzecie: wiele dystrybucji systemu Linux nie dość, że nie zawiera reklam, to przy okazji stara się ograniczać telemetrię do minimum oraz daje użytkownikowi znacznie większy wybór, w kwestii korzystania z otwartego oprogramowania.

Jakie programy polecam tym razem? W zestawieniu znalazło się kilka narzędzi do monitorowania i optymalizacji systemu, zarówno bardziej zaawansowanych, jak i prostszych. Do tych pierwszych zaliczyć można aplikację Nexis, z wieloma funkcjami i rozbudowanym interfejsem graficznym. Prostsza jest apka Monitorets, która w praktyce jest po prostu monitorem zasobów. Jeszcze inną filozofię prezentuje narzędzie btop, które działa w terminalu i na pierwszy rzut oka jest proste, ale daje dostęp do mnóstwa przeróżnych ustawień. Dalej na liście znalazły się: minimalistyczne, ale bardzo przydatne narzędzie do pobierania filmów z YouTube, a także program do sprawnego wyszukiwania duplikatów plików, pustych folderów, dużych plików itp., a dwa ostatnie to nowoczesny edytor zdjęć RAW i mały program do bezstratnej edycji wideo.

Nexis – optymalizacja i czyszczenie systemu

Cieszę się, że znalazłem aplikację Nexis, bo wracam do niej regularnie i ułatwia mi ona utrzymanie komputera z Linuksem we względnym porządku. Po lewej stronie interfejsu widoczne są najważniejsze funkcje, a na pierwszym miejscu jest Dashboard, gdzie użytkownik od razu widzi wykorzystanie zasobów systemowych, w tym CPU, GPU, RAM, pamięć masowa, ruch sieciowy, temperatury, poziom energii w akumulatorze itp. Kafelki można zmieniać i dodawać nowe (np. oddzielne temperatury dla CPU, GPU, NVMe itd. Narzędzie Nexis wyświetla też informacje o systemie, wraz z opcją eksportu raportu systemowego jako plik txt lub html. Jest też oddzielna zakładka prezentująca wykorzystanie zasobów, wraz z wykresami i dostępem do funkcji (a w zasadzie dodatkowej aplikacji) Filelight, czyli analizatora wykorzystania dysku. Na pokładzie jest też bardziej precyzyjna wersja monitora ruchu sieciowego, z 30-dniową historią użycia (pobieranie / wysyłanie) oraz opcją ostrzegania o dużym obciążeniu sieci, np. 75 / 90 / 100%.

Na tym bynajmniej nie koniec. Nexis ma wbudowaną funkcję do czyszczenia systemu, w tym np. cache paczek / aplikacji, daje też dostęp do uruchomionych procesów z opcją ich zatrzymywania. To samo dotyczy listy usług. Użytkownik może przejrzeć programy w autostarcie i oczywiście wyłączyć te, które nie są konieczne. Ciekawą funkcją jest analiza uruchamiania systemu (boot analysis), wyświetlająca dokładne czasy potrzebne na aktywację każdej usługi / funkcji podczas startu. Jakby tego jeszcze było mało, to twórcy dołożyli też opcję odinstalowywania aplikacji i funkcji wykrytych w systemie (również wiele naraz). Do wielu funkcji można dostać się szybko, klikając prawym przyciskiem myszy w ikonkę na pasku systemowym. Zdecydowanie polecam wypróbować to narzędzie samemu. Dodam, że Nexis co prawda jest przetłumaczona na język polski, ale tłumaczenie to jest niepełne, więc aktualnie polecam bardziej wyświetlanie interfejsu np. po angielsku.

Monitorets – monitorowanie wykorzystania zasobów komputera

Monitorets to aplikacja znacznie prostsza od wspomnianego wcześniej Nexis. W praktyce jej interfejs przypomina bardziej widżet systemowy niż typowe okno programu i ma to pewien sens, bo faktycznie okno da się umieścić poniżej wszystkich innych okiem, a nawet zablokować na pulpicie, choć to zależy od środowiska graficznego w systemie. Po pierwszym unieruchomieniu apka może wyświetlać zaledwie dwie pozycje, ale wchodząc w ustawienia i dalej w kartę Monitors da się szybko aktywować wiele dodatkowych odczytów. Wśród nich są m.in. obciążenie CPU (ogólne i wszystkie rdzenie oddzielnie na jednym wykresie), GPU, pamięć RAM (oddzielnie swap), ruch sieciowy w obie strony i wykorzystanie dysku (Home / Root).

Jest też tzw. presja na zasoby CPU, GPU I/O, czyli wskaźniki Pressure Stall Information (PSI) w Linuksie, pokazujące nie jak długo/intensywnie procesy muszą czekać na zwolnienie się zasobów systemowych. Aktywować można również szereg odczytów z sensorów temperatur, w różnych komponentach sprzętowych. Warto w ustawieniach przyjrzeć się układowi kafelków. Wskazania mogą układać się poziomo, pionowo lub w siatkę. Interfejs narzędzia Monitorets dostosowuje się do schematu kolorystycznego systemu, więc może być ciemny lub jasny. Apka nie obciąża mocno komputera i działa dość szybko. Nie zauważyłem jednak, by była opcja zmiany języka na polski. Ogólnie rzecz ujmując, jest to prosty, graficzny monitoring zasobów i w zasadzie nic więcej. Może jednak być przydatny w niektórych sytuacjach.

BTOP++ – monitorowanie zasobów w terminalu

Narzędzie BTOP++ może być znacznie bardziej znane wśród użytkowników systemu Linux, ale postanowiłem je umieścić tutaj z myślą o osobach dopiero zaczynających przygodę z tym OS-em. Najważniejszą cechą tej aplikacji jest to, że ma ona interfejs tekstowy i uruchamiana jest bezpośrednio w terminalu / konsoli, za pomocą prostej komendy „btop”. Warto jednak doprecyzować, że pomimo tekstowego charakteru, elementy interfejsu są poukładane tak, aby tworzyć czytelną, sensowną i przede wszystkim użyteczną całość. Są tutaj obecne nawet wykresy zbudowane z kropek i odświeżające się praktycznie w czasie rzeczywistym (opóźnienie można łatwo regulować). Btop korzysta z wielu kolorów, którymi wyróżnia poszczególne odczyty, więc pomimo minimalistycznego charakteru, całość wygląda po prostu dobrze. Są nawet wbudowane presety, pozwalające na zmianę układu poszczególnych informacji. 

Widać np. łączne obciążenie CPU, wykorzystanie poszczególnych rdzeni, temperaturę, aktualny pobór mocy w Watach, poziom energii w akumulatorze, użycie RAM i dysku, ruch sieciowy w obie strony, a nawet listę aktywnych procesów, dzięki czemu użytkownik jest w stanie od razu sprawdzić, dlaczego komputer zaczął „zamulać”. To, co widać od razu po instalacji BTOP dla wielu osób będzie wystarczające, ale potężną zaletą tego narzędzia są zaawansowane ustawienia, które pozwalają dostosować wiele aspektów działania tego programu (wystarczy nacisnąć przycisk Esc). Innymi słowy, interfejs wydaje się prosty, wręcz prymitywny, ale „pod maską” kryją się możliwości, z których część osób nie będzie nawet w stanie skorzystać (ja sam się do nich zaliczam). BTOP działa bardzo szybko, prawie nie obciąża systemu i zapewnia wiarygodne odczyty, więc polecam go szczerze.

YT-DLP – pobieranie wideo i audio z YouTube, za pomocą terminala

Następny program nosi nazwę YT-DLP i też jest uruchamiany w terminalu. Ma on wiele możliwości, ale ja chcę polecić Ci jedną konkretną komendę, która może być bardzo przydatna. Chodzi o błyskawiczne pobieranie filmów z YouTube. Aplikacja yt-dlp jest czymś więcej niż tylko prostym „downloaderem” plików wideo, bo pozwala wybrać format, rozdzielczość, jakość, konkretny kodek, pobrać oddzielnie strumień wideo i audio albo wręcz zapisać tylko audio w postaci MP3, AAC, FLAC itp., co jest przydatne podczas pobierania muzyki z YT. Da się nawet pobierać napisy wraz z filmami, a także miniaturki i metadane wraz z ich osadzeniem w pliku. Chcesz pobrać całą playlistę? Nie ma problemu! Zresztą YT-DLP może nawet zapamiętywać już pobrane materiały i przy kolejnym uruchomieniu pobierać tylko nowe filmy, które zostały dodane do playlisty. Świetna sprawa, prawda?

To jednak wciąż nie wszystko, bo opisywane narzędzie może korzystać nawet z bazy SponsorBlock, dzięki czemu jest w stanie oznaczać segmenty sponsorowane jako rozdziały, usuwać reklamy / sponsoring osadzony w samych filmach, pomijać intro / outro, autopromocję czy inne fragmenty oznaczone wcześniej przez społeczność. Innymi słowy, da się pobrać muzykę bez umieszczonych w niej przerywników i reklam. Zaletą jest też to, że YT-DLP korzysta z FFmpeg. Zdecydowanie nie jest to aplikacja typu „wklej link i kliknij Pobierz”, lecz potężny kombajn, którym można bardzo precyzyjnie sterować. Komendy potrafią być bardzo skomplikowane, ale ja na początek chcę polecić bardzo prostą komendę: yt-dlp -f "bestvideo+bestaudio" "TUTAJ LINK DO YOUTUBE".  Co ona robi? „Yt-dlp” uruchamia program, „-f” określa, jaki format / strumienie mają zostać pobrane, „bestvideo” wybiera najlepszy dostępny strumień wideo, „bestaudio” wybiera najlepszy dostępny strumień audio, symbol „+” każe yt-dlp pobrać oba strumienie i połączyć je w jeden plik, a na końcu dodajesz link, czyli adres filmu z YouTube, który ma zostać pobrany. Warto dodać, że "bestvideo" i "bestaudio" nie muszą oznaczać formatu MP4. Jeżeli zależy Ci konkretnie na MP4, to lepsza będzie komenda: yt-dlp -f "bestvideo+bestaudio" --merge-output-format mp4 "LINK DO YT".

Krokiet – zlokalizuj duplikaty, puste foldery, duże pliki, podobne pliki itp.

Krokiet to rozwojowa wersja aplikacji Czkawka. Jak zapewne już się domyśliliście, jest to projekt tworzony przez Polaka, a dokładniej przez pana Rafała Mikruta. Aplikacja służy głównie do porządkowania danych i odzyskiwania przestrzeni dyskowej, choćby dlatego, że pozwala szybko wykrywać niepotrzebne lub problematyczne pliki. Program znajduje duplikaty na podstawie nazw, rozmiaru i sum kontrolnych, a także puste pliki i foldery, pliki o dużej „objętości” oraz dane tymczasowe. Potrafi również wskazać uszkodzone pliki, nieprawidłowe dowiązania symboliczne, błędne rozszerzenia oraz nazwy plików zawierające potencjalnie niepożądane znaki. Przydatną funkcją jest wyszukiwanie podobnych obrazów, nawet jeśli różnią się rozdzielczością lub zawierają znak wodny (co moim zdaniem jest bardzo użyteczne), a także analiza podobieństwa materiałów wideo. Czkawka może więc pełnić rolę rozbudowanego narzędzia do analizy i sprzątania dysku na SSD.

Krokiet został zaprojektowany z myślą o szybkości i wygodzie, więc jego kod napisano w języku Rust. Narzędzie wykorzystuje wielowątkowość i wydajne algorytmy, a wyniki kolejnych skanów mogą być znacznie szybsze, bo program korzysta z pamięci podręcznej. Krokiet ma zarówno interfejs graficzny (Slint), jak i wersję dla terminala, która ułatwia automatyzację zadań. Dostępna jest również biblioteka do wykorzystania w innych programach oraz aplikacja na smartfony z Androidem, przystosowana do obsługi dotykowej. Apka działa na Linuxie, Windowsie i macOS oraz rzecz jasna jest oryginalnie tworzona w języku polskim. Nie łączy się z Internetem, nie zbiera informacji o użytkowniku, ani nie wysyła danych telemetrycznych.

RapidRAW – nowoczesny, szybki edytor zdjęć RAW, z obsługą własnego serwera AI

RapidRAW to jedna z ciekawszych darmowych alternatyw dla programu Adobe Lightroom. Co prawda nie ma aż takich mozliwości, jak Darktable czy RawTherapee, ale jest nieporównywalnie łatwiejsza w użyciu, a przy okazji działa szybciej i ma znacznie nowocześniejszy wygląd. Aplikacja ma otwarte źródło i jest całkowicie darmowa. Edytor oferuje klasyczny zestaw parametrów do kontroli ekspozycji i kolorów, obejmujący m.in. kontrast, światła, cienie, biele i czernie, a także krzywe oraz mapowanie ekspozycji AgX. Moduł Color pozwala na regulację temperatury barwowej, odcienia i nasycenia, grading świateł, półtonów i cieni oraz selektywną modyfikację kolorów. Do dyspozycji są również Clarity, Dehaze, Structure i Centre, korekcja aberracji chromatycznej, winieta, ziarno oraz obsługa LUT. RapidRAW zapewnia całkiem skuteczną akcelerację GPU, więc realnie działa bardzo płynnie i szybko. Oferuje podgląd dużych plików RAW, filtrowanie według formatu, ocen i etykiet, tagowanie oraz „presety” użytkownika. 

Podkreślić należy, że edycja jest niedestrukcyjna, czyli informacje o zmianach przechowywane są w dodatkowych, zewnętrznych plikach (tzw. pliki sidecar), dzięki którym oryginalne fotografie pozostają nienaruszone i można je bezstratnie edytować w zasadzie nieskończenie wiele razy. Program pozwala kopiować wybrane parametry między zdjęciami, z możliwością ich scalania lub zastępowania. Jest to bardzo ważne, bo jeśli ktoś robi sesję zdjęciowa w tych samych, stałych warunkach, to może wyedytować jedną fotografię, a później wkleić te ustawienia do dziesiątków czy setek innych zdjęć naraz (ewentualnie wprowadzając później drobne korekty). Warto też zwrócić uwagę na narzędzia AI, w tym automatyczne maskowanie nieba i głównego obiektu. RapidRAW może współpracować z lokalnym serwerem ComfyUI, umożliwiając wykorzystanie własnych modeli generatywnych. Dostępne jest także odszumianie RAW. Jest to bardzo nowoczesne, ładne, lekkie i zaskakująco elastyczne narzędzie.

LosslessCut – bezstratne przycinanie i składanie filmów

Przyznam, że narzędzie LosslessCut na początku nie wydawało się imponujące, ale muszę przyznać, że z całą pewnością może okazać się bardzo przydatne w określonych sytuacjach. Jest ono przeznaczone głównie do bardzo szybkiej, bezstratnej obróbki materiałów wideo, audio oraz powiązanych strumieni, bez konieczności czasochłonnego ponownego kodowania. Istotną jego funkcją jest precyzyjne przycinanie i wycinanie fragmentów plików, które pozwala szybko usunąć zbędne sceny, reklamy czy nieudane ujęcia z nagrań, przy jednoczesnym zachowaniu oryginalnej jakości oraz parametrów. LosslessCut wykorzystuje niemal bezpośrednie kopiowanie strumieni obsługiwane przez FFmpeg, dlatego operacje wykonywane są znacznie szybciej niż poprzez klasyczny eksport z rekodowaniem. Program pozwala bezstratnie łączyć i zmieniać kolejność segmentów, remuksować multimedia (czyli zmieniać kontener multimedialny bez ponownego kodowania strumieni audio i wideo), modyfikować metadane oraz wykonywać operacje na poszczególnych ścieżkach audio, wideo, napisach i dodatkowych strumieniach. Przyznam, że obsługa LosslessCut nie jest do końca oczywista i moim zdaniem zrozumienie co i jak działa, może chwilę zająć, ale na pewno czas nauki jest krótszy, niż w przypadku pełnoprawnych, rozbudowanych edytorów wideo.

Funkcjonalność programu LosslessCut obejmuje m.in. podgląd parametrów wszystkich ścieżek, ich usuwanie, zastępowanie lub ekstrakcję do osobnych plików, obsługę rozdziałów MP4 / MKV oraz import i eksport segmentów w formatach takich jak CSV, CUE czy XML dla DaVinci Resolve i Final Cut Pro. Oś czasu wyposażono w powiększanie, skok między klatkami (w tym klatkami kluczowymi), miniatury oraz przebieg fali audio, co zdecydowanie może Ci ułatwić szybkie odnalezienie punktów cięcia. LosslessCut potrafi również wykrywać czarne sceny, ciszę i zmiany ujęć, wykonywać pełnoklatkowe zrzuty oraz eksportować zakresy klatek do obrazów, a także zmieniać orientację, proporcje obrazu i tempo materiału. Różnorodnych funkcji jest jednak więcej, co aż zaskakuje w tak niepozornym na pierwszy rzut oka oprogramowaniu.

Grafika: AI (część ilustracji)