Najlepsze darmowe programy na Linux cz. 2. Monitorowanie GPU, CPU, kontrolowanie wentylatorów, rozpoznawanie muzyki i inne

Dla większości ludzi słowo „komputer” jest nierozerwalnie połączone ze słowem „Windows”. Większość z nich nigdy w życiu nie używała niczego innego, bo nie mają wiedzy od czego zacząć, albo brakuje im czasu lub motywacji, żeby w końcu wypróbować coś innego. A tym innym systemem może być np. otwarty i całkowicie darmowy (najczęściej także do użytku komercyjnego) system operacyjny GNU/Linux. Występuje on w wielu diametralnie różniących się od siebie wersjach, a każda z nich może jeszcze oferować dodatkowe podwarianty i inne smaczki. Wśród nich są dystrybucje wspierające najnowszy i najwydajniejszy sprzęt, skierowane do graczy, a jak wiadomo, gdy jakieś rozwiązanie zaczyna być popularne wśród graczy, to zazwyczaj wyraźnie zyskuje na popularności. Im więcej osób korzysta z tego systemu, tym częściej szukają darmowych programów na Linux, które znajdziesz właśnie tutaj. Zapraszam!

Autor: Tomasz Duda

Mimo, że systemu Linux używam od około ćwierćwiecza, to z Windowsa korzystam jeszcze dłużej. Obserwowałem jego spektakularne upadki (ME Millenium Edition), wzloty (XP i 7), dalsze upadki (8), kolejne wzloty (Windows 10) i ponowne upadki (11), ale mam wrażenie, że od momentu wydania Windows 11, a w zasadzie częściowo już od Windows 10, rozpoczął się negatywny trend, którego nie da się łatwo zatrzymać. Chodzi o masową telemetrię, śledzenie, komercjalizację za wszelką cenę i wciskanie ludziom funkcji oraz zmian, na które w ogóle nie czekali lub które im wręcz przeszkadzają. Dotyczy to zwłaszcza użytkowników domowych, takich, jak my. Nie może więc dziwić fakt, że coraz więcej osób jest rozgoryczonych i zaczyna mieć dość.

W drugiej części zestawienia darmowych programów na Linux, znajdziesz siedem narzędzi. Cztery z nich są przeznaczone do monitorowania, kontrolowania i testowania sprzętu (CPU, GPU, wentylatory, pamięć masowa), a kolejne trzy przeznaczone są do pracy z grafiką, muzyką i dokumentami PDF.

Najlepsze darmowe programy na Linux cz. 1. Monitorowanie GPU, czyszczenie pamięci, obsługa słuchawek, muzyka i inne

Z jednej strony na negatywnych opiniach o Windowsie zyskuje Apple, ze swoim systemem macOS, zwłaszcza od momentu premiery taniego laptopa MacBook Neo. Z własnego doświadczenia jednak wiem, że przesiadka z Windowsa na macOS oznaczać może solidne dwa miesiące ciągłej udręki i „szewskiej pasji” na granicy apopleksji. Potem, gdy człowiek się przyzwyczai do przeróżnych dziwactw, jest już lepiej, ale… Przesiadka z Windows na Linux już taka trudna nie jest. Ba! Napiszę wręcz, ze jest relatywnie przyjemna, bo wiele rzeczy (w tym skrótów klawiszowych), działa bardzo podobnie, a praktycznie każda popularna, nowoczesna dystrybucja Linuksa wygląda i działa świetnie, jest szybka nawet na starszych komputerach i pozwala niemal wszystko „wyklikać” myszką. Słowem: jeśli się przesiadać z Windows 11, to najlepiej na Linuksa. Nawet do gamingu jest to dobra opcja, zwłaszcza takie dystrybucje jak Nobara, Garuda, Bazzite, ale nie tylko, bo wiele „linuksów” da się łatwo przystosować do grania.

Co znalazło się w drugiej części zestawienia najlepszych darmowych programów na Linux? Tym razem przyszła pora na garść narzędzi do monitorowania i testowania komponentów. Wśród nich są aplikacje do bardzo szczegółowej kontroli układów graficznych AMD, nowoczesny program do zarządzania wentylatorami oraz monitorowania temperatur, dobry program do sprawdzania szybkości dysku w komputerze oraz mała apka wyświetlająca informacje na temat CPU. Do tego dodaję fajna przeglądarkę zdjęć / grafiki, edytor PDF oraz ciekawostkę, w postaci aplikacji do rozpoznawania muzyki. Daj znać, które narzędzia są Twoim zdaniem najbardziej przydatne, a jeśli chcesz, to poleć coś od siebie. Jest szansa, że umieszczę to w jednym z przyszłych zestawień.

AMDGPU_TOP – szczegółowe monitorowanie kart graficznych AMD, z wykresami

Wyświetl informacje o układzie graficznym i dołącz wykresy użycia. Dość proste oczekiwania, prawda? Nic zbyt skomplikowanego. Tylko, że… twórca narzędzia AMDGPU_TOP naprawdę wziął sobie to zadanie do serca. Ja nawet nie będę udawał, że spróbuję tutaj opisać pełne możliwości tego programu, bo z szacunku dla autora musiałbym poświęcić mu duży, oddzielny artykuł. To oprogramowanie po prostu warto zainstalować i przetestować samemu, żeby się przekonać. W skrócie: AMDGPU_TOP umożliwia monitorowanie obciążenia GPU firmy AMD, w czasie rzeczywistym. Pokazuje wykorzystanie rdzeni graficznych, temperatury na każdym rdzeniu, pobór mocy każdego rdzenia, informacje o throttlingu, w tym FPPT (Fast Package Power Tracking) – krótkoterminowy limit mocy i SPPT (Slow Package Power Tracking) – długoterminowy limit mocy. Sekcja „fdinfo” pokazuje, które procesy korzystają z GPU i w jakim stopniu.

Sporo danych zaciąganych jest ze sprzętowych rejestrów GRBM i GRBM2. Są też wyróżnione dane z sensorów oraz pokazane wykorzystanie VRAM, a zdecydowana większość danych na żywo, jest prezentowana w postaci wykresów. Nie ma problemu by zapoznać się z VCLK (Video Clock), czyli zegarem jednostek odpowiedzialnych za kodowanie i dekodowanie obrazu, a także DCLK (Display/Decoder Clock), czyli zegarem używanym głównie przez sprzętowy dekoder wideo podczas odtwarzania multimediów. Do tego dochodzą statyczne informacje o specyfikacji okładu graficznego oraz dynamicznie zmieniające się metryki. A jeśli tego wszystkiego byłoby mało, to możesz otworzyć terminal, wpisać po prostu „amdgpu_top” i zobaczyć wiele podstawowych informacji bezpośrednio w wersji tekstowej, które także aktualizowane są na bieżąco. Słowem: rewelacja i za darmo! Serdecznie polecam narzędzie AMDGPU_TOP do monitorowania temperatur podczas grania, sprawdzania, czy karta osiąga oczekiwane taktowania, a także diagnozowania problemów z wydajnością i obserwowania wykorzystania VRAM przez gry, aplikacje i modele AI.

CoolerControl – monitorowanie temperatur i zaawansowana kontrola chłodzenia

CoolerControl to kolejny rozbudowany kombajn, który tylko na pozór jest prosty i oczywisty, ale gdy się człowiek zacznie zagłębiać we funkcjach, to zaczyna nabierać respektu. Zupełnie szczerze może okazać się konieczne przejrzenie dokumentacji programu, bo nie wszystko jest takie oczywiste i łatwe. CoolerControl w praktyce jest jednym z najbardziej rozbudowanych narzędzi do sterowania chłodzeniem na Linuksie, stanowiącym coś na kształt mieszanki FanControl oraz Armoury Crate / iCUE, ale ze zdecydowanie bardziej modułowym podejściem. Działa jako usługa systemowa coolercontrold (daemon), a interfejs graficzny czy web UI są tylko frontendami. Żeby być w pełni fair, to od razu zaznaczę, że ja Linuksa używam na zwykłym laptopie, więc w przeciwieństwie do stacjonarnego PC, nie byłem w stanie sterować wentylatorami, ale realnie na „pececie” jest to jedna z najważniejszych funkcji tego programu (wliczając w to również chłodzenie wodne).

CoolerControl nie tylko wyświetla temperatury wielu różnych komponentów komputera, ale też pozwala kontrolować wentylatory CPU, GPU, w obudowie, pompy „wody” oraz umożliwia ręczne ustawianie krzywych dla wentylatorów. Tryby są przeróżne: Fixed: stała prędkość, Graph: klasyczna krzywa (temperatura --> RPM), Mix: wiele sensorów naraz (np. CPU + GPU), Overlay: korekty na istniejących profilach. Własne krzywe, limity minimalnych obrotów, offsety, różne scenariusze, histereza, konfiguracja zapobiegająca „falowaniu” wentylatorów, różne tempo podnoszenia i opadania obrotów… do wyboru, do koloru. W połowie tych rzeczy nie mam pojęcia o co chodzi, ale przypuszczam, że linuksowi overclockerzy będą zadowoleni. Ja na swoim skromnym laptopie mogę tylko domyślać się, jakie możliwości drzemią w tym oprogramowaniu.

KDiskMark – sprawdzanie szybkości dysku

Co robisz po wymianie dysku NVMe w komputerze? Jeśli Twoja odpowiedź brzmi: "sprawdzam, czy faktycznie jest taki szybki, jak deklaruje producent", to zapewne następnym Twoim krokiem będzie instalacja dobrego benchmarku pamięci masowej. Na Windowsie bardzo popularny jest CrystalDiskMark, natomiast na Linuksie znajdziesz coś w rodzaju jego klona, czyli właśnie KDiskMark. Realnie jest to jeden z najlepszych graficznych benchmarków dysków dla systemu Linux, który korzysta z solidnego narzędzia fio (Flexible I/O Tester), czyli niskopoziomowego generatora obciążenia I/O. KDiskMark mierzy odczyt i zapis, sekwencyjny oraz losowy, wyświetlając zmierzoną przetustowość, liczbę operacji wejścia/wyjścia na sekundę (IOPS) i średni czas wykonania danego pomiaru.

Pozwala testować nośniki NVMe, SSD SATA, HDD, pamięci USB, karty SD i generalnie wysztko, co jest zamontowane jako nośnik z systemem plików. Poszczególne etapy testowania można dostosować do własnych preferencji i wymogów. Użytkownik może zmienić typ zapisu, rozmiar bloku, głębokość kolejki (queue depth), liczbę wątków, czas trwania pomiaru, czas przerwy między pomiarami ozmiar pliku testowego, liczbę powtórzeń testów i wyświetlane jednostki (np. da się od razu zmienić MB/s na IOPS). KDiskMark to lekki i szybki program, ale w niektórych sytuacjach po prostu przydatny.

CPU-X – podstawowe informacje o procesorze innych komponentach

Kolejna aplikacja też jest w praktyce klonem programu, który zapewne zdecydowana większość z Was kojarzy z systemu Windows, czyli CPU-Z. Na Linux nosi on nazwę CPU-X, jest całkowicie wolna i otwarta, a przy okazji działa też na systemie FreeBSD. W tym momencie już pewnie domyślacie się, jaką funkcjonalność ma to narzędzie. Przede wszystkim skupia się na wyświetlaniu szeregu informacji na temat procesora głównego (CPU), ale nie tylko, bo na samej górze interfejsu można przełączać karty, a wśród nich są takie, które prezentują informacje o paru innych komponentach.

Przykładowo o układzie graficznym, gdzie część danych aktualizuje się na żywo, np. temperatura, obciążenie, napięcie, pobór mocy,  częstotliwość czy zużycie pamięci, a także o płycie głównej, pamięci RAM (każdy moduł oddzielnie) oraz ogólnie o systemie, w tym wykorzystanie pamięci masowej. Jeśli chodzi o CPU, to na żywo aktualizują się też odczyty z cache L1, L2 i L3, na podstawie jednego z wybranych, prostych benchmarków (typ da się zmienić w rozwijanym menu poniżej). Jeśli na Windowsie używałeś CPU-Z, to na Linuksie raczej będziesz zadowolony z CPU-X.

XnView MP – rozbudowana przeglądarka zdjęć, z obsługą wielu formatów i funkcją edycji

XnView to jeden z największych konkurentów innego znanego programu, o nazwie IrfanView. Końcówka MP oznacza w tym przypadku Multi Platform, czyli jest to narzędzie wieloplatformowe – na Linux, macOS i Windows. Każda z tych wersji ma praktycznie identyczny interfejs i zestaw funkcji, co jest zaletą dla osób używających komputerów z różnymi systemami. Na wstępie koniecznie trzeba podkreślić dwie rzeczy. Po pierwsze: XnView MP niestety nie ma otwartego źródła. Narzędzie jest dostarczane jako freeware, czyli darmowe, a przy okazji bez reklam i według twórcy również bez elementów szpiegujących, ale jednak nie jest to program otwarty. Po drugie: XnView MP może być używany bez opłat przez użytkowników prywatnych, instytucje publiczne oraz do celów edukacyjnych, w tym przez organizacje non-profit. Firmy komercyjne nie mogą z niego korzystać za darmo, ale dla nich licencje są relatywnie tanie i tanieją jeszcze bardziej, jeśli firma kupi ich wiele naraz (cena może zejść z 29 Euro nawet do 3,9 Euro).

Program działa trochę jak połączenie menedżera plików i przeglądarki zdjęć / grafiki. Może oczywiście nie tylko uruchamiać się w "pełnym" oknie menedżera, ale też pozwala otwierać pojedyncze obrazy w uproszczonym podglądzie. Najważniejsze jest to, że XnView MP działa bardzo szybko, ale oprócz tego program ma sporą funkcjonalność. Pokazuje miniatury folderów, szybkie podglądy, widok pełnoekranowy, slajdy, widok taśmy filmowej, porównywanie nawet czterech obrazów jednocześnie, ocenianie zdjęć, tagi, kategorie, wyszukiwanie i filtrowanie kolekcji. Pozwala konwertować pliki graficzne: odczytuje ponad 500 formatów, a zapisuje do około 70. Program został zoptymalizowany pod kątem wielowątkowości, szybkiego generowania miniaturek oraz sprawnego przeglądania katalogów zawierających tysiące zdjęć, nawet jeśli każde z nich ma kilkadziesiąt megapikseli. Możesz też liczyć na zmianę rozmiaru, obracanie, kadrowanie, dodawanie znaków wodnych przez narzędzie konwertowania wielu plików (batch processing)), zmianę nazw i dat plików, konwersję przestrzeni kolorów, dostęp do filtrów oraz zmianę kompresji. Dostępna jest podstawowa edycja grafiki (np. wyostrzanie, automatyczne poziomy, efekty, obracanie itp.). XnView MP świetnie radzi sobie z różnymi metadanymi, w tym EXIF, GPS, XMP, IPTC i oferuje ich edycję. Słowem: szybkie działanie, mnóstwo obsługiwanych formatów i garść dodatkowych funkcji, za darmo, równiez na Linuksa. Taki właśnie jest XnView.

PDF Arranger – kadrowanie i ogranizowanie PDF-ów, prosta edycja

PDF Arranger pełni taką funkcję, jaką ma nazwę, czyli „aranżuje” PDF-y. Technicznie rzecz ujmując, jest to edytor, ale w praktyce nie do końca, bo służy on przede wszystkim do szybkiej obróbki, metodą przeciągnij i upuść. Umożliwia łączenie wielu plików PDF w jeden dokument, dzielenie (wyciąganie wskazanych stron, zmianę kolejności stron poprzez ich przeciąganie, a także obracanie stron, usuwanie, kopiowanie, duplikowanie, wstawianie pustych stron oraz przenoszenie stron między różnymi dokumentami PDF, nawet pomiędzy różnymi instancjami PDF Arranger-a.

Strony można przycinać, ale tutaj warto podkreślić, że nie jest to typowy „crop”, lecz bardziej coś w stylu ukrywania treści (np. marginesów). Wspominam o tym dlatego, że nie wszystkie programy otwierające PDF-y będą prawidłowo wyświetlały takie dokumenty. Przykładowo Firefox i szereg innych przeglądarek takie „przycięcia” respektuje, ale już LibreOffice nie. Da się też skalować strony, importować obrazy jako strony (i odwrotnie), eksportować konkretną stronę jako oddzielny PDF, kopiować sam tekst itp. Nie jest to może jakieś przełomowe narzędzie, ale mi na przykład kadrowanie dokumentów PDF czasami się przydaje, więc korzystam z PDF Arranger.

Mousai– rozpoznawanie nieznanej muzyki na Linuksie

Mousai to coś w stylu prostszego Shazam, ale działającego na „desktopie”. Włączasz ten mały, lekki program, klikasz przycisk Listen (słuchaj) i od tego momentu nasłuchuje on dźwięku z systemu albo łapanego przez mikrofon. Innymi słowy: możesz rozpoznać utwór muzyczny, który leci w tle, w jakimś filmie lub nawet reklamie, pod warunkiem że będzie on leciał przez kilka sekund bez przerwy (zazwyczaj wystarcza około 5 sekund). Gdy utwór zostanie rozpoznany, pojawia się jego nazwa, często również okładka albumu, nazwa albumu i data wydania, a nawet link do tekstu.

Oprócz tego skorzystać można z przycisków prowadzących do usług streamingowych, w których można posłuchać całego utworu, np. YouTube, Spotify czy Apple Music. Całość działa szybko i zaskakująco dobrze radzi sobie, nawet z mało znaną muzyką. Rozpoznane utwory pojawiają się w głównym oknie programu, w postaci kafelków, do których można później wrócić. Ważna uwaga na koniec. Mousai do rozpoznawania muzyki używa usługi AudD, która za darmo oferuje limit 10 „rozpoznań” dziennie. Jest szansa, że wielu osobom to wystarczy.